Zgłoszenia wewnętrzne, zewnętrzne i publiczne: różne ścieżki

Trzy ścieżki, nie ścisła drabina

Dyrektywa daje zgłaszającemu trzy sposoby zgłoszenia naruszenia: wewnętrznie, do właściwego organu zewnętrznego lub — w węższych okolicznościach — publicznie. Powszechne założenie jest takie, że istnieją one w ścisłej kolejności, najpierw wewnętrznie, zewnętrznie tylko jeśli to zawiedzie. Tak nie jest. Każda ścieżka ma własne warunki ochrony, a zgłaszający może wybierać między nimi.

Najpierw wewnętrznie jest zachęcane, nie wymagane

Artykuł 7 ust. 1 udostępnia kanał wewnętrzny jako opcję zgłaszania. Artykuł 7 ust. 2 dodaje, że państwa członkowskie powinny zachęcać do korzystania z niego przed przejściem na zewnątrz — ale tylko tam, gdzie naruszeniu można skutecznie zaradzić wewnętrznie i gdzie zgłaszający uważa, że nie zachodzi ryzyko działań odwetowych. To zachęta skierowana do własnej oceny zgłaszającego, nie brama kontrolowana przez firmę.

Artykuł 10 potwierdza praktyczny skutek wprost: zgłaszający może zgłosić zewnętrznie "po uprzednim dokonaniu zgłoszenia za pośrednictwem wewnętrznego kanału dokonywania zgłoszeń lub dokonując zgłoszenia od razu za pośrednictwem zewnętrznego kanału dokonywania zgłoszeń". Pójście wprost do organu regulacyjnego, bez jakiejkolwiek próby wewnętrznego kanału, jest chronionym wyborem od samego początku — nie opcją zapasową na wypadek, gdy ścieżka wewnętrzna już zawiodła.

Zgłoszenie zewnętrzne: wprost do właściwego organu

Zgłoszenie zewnętrzne oznacza pójście bezpośrednio do organu, który państwo członkowskie wyznaczyło do przyjmowania zgłoszeń w danej dziedzinie — do rodzaju instytucji omawianej we własnym przewodniku każdego kraju (zobacz na przykład trzy odrębne kanały zewnętrzne Niemiec lub francuskiego Défenseur des Droits). Zgłaszający nie potrzebuje powodu, by wybrać tę ścieżkę zamiast wewnętrznej — dyrektywa nie uzależnia zgłoszenia zewnętrznego od wcześniejszej próby lub niepowodzenia kanału wewnętrznego.

Ujawnienie publiczne: najwęższa ścieżka, i ostatnia deska ratunku

Wyjście na zewnątrz — do prasy lub inaczej publicznie — to jedyna ścieżka z rzeczywistymi warunkami. Artykuł 15 ust. 1 chroni ujawnienie publiczne tylko wtedy, gdy prawdziwe jest jedno z trzech:

• Zgłoszenie wewnętrzne i zewnętrzne zostały wypróbowane i nie przyniosły odpowiedniego działania w terminach wymaganych przez te kanały, albo bezpośrednie zgłoszenie zewnętrzne spotkało się z tym samym losem.
• Istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że naruszenie stanowi bezpośrednie lub oczywiste zagrożenie dla interesu publicznego — sytuację wyjątkową lub ryzyko nieodwracalnej szkody.
• Istnieje realne ryzyko, że zgłoszenie nie zostanie skutecznie rozpatrzone, lub ryzyko działań odwetowych, jeśli zamiast tego zgłoszono by zewnętrznie — dowody, które mogłyby zostać ukryte lub zniszczone, albo organ, który mógłby zmawiać się z osobą odpowiedzialną za naruszenie.

Ujawnienie publiczne dokonane wprost wobec prasy w ramach odrębnego krajowego systemu ochrony wolności prasy leży całkowicie poza tym artykułem — to inna, niezależnie chroniona ścieżka, nie ścieżka bez ochrony.

Dlaczego to ma znaczenie przy projektowaniu kanału

Ponieważ zgłaszający nigdy nie jest zobowiązany najpierw wypróbować kanału wewnętrznego, kanał, który jest wolny, trudny do znalezienia lub nie budzi zaufania, nie ryzykuje tylko utraty zgłoszenia — ryzykuje, że zgłoszenie ominie firmę całkowicie i trafi do organu regulacyjnego lub, jeśli spełnione są powyższe warunki, do opinii publicznej. Zobacz „Czy adres e-mail wystarczy jako kanał zgłoszeń dla sygnalistów?” po to, jak ten scenariusz niepowodzenia faktycznie wygląda w praktyce.

Podstawa prawna

• Art. 7 ust. 1–2, dyrektywa (UE) 2019/1937 — zgłoszenie wewnętrzne jako dostępny kanał, zachęcane, ale nie wymagane przed zgłoszeniem zewnętrznym.
• Art. 10 — prawo do zgłoszenia zewnętrznego, bezpośrednio lub po zgłoszeniu wewnętrznym.
• Art. 15 ust. 1 — trzy warunki, na jakich ujawnienie publiczne kwalifikuje się do ochrony.